Krótka charakterystyka typologiczna

Wg dialektologii polskiej gwara spiska należy do dialektu małopolskiego języka polskiego, do grupy gwar góralskich.
Polskie gwary na Spiszu dają się, według Sobierajskiego, wyodrębnić w trzy podstawowe grupy:
  1. Grupa północno-zachodnia – między rzeką Białką i Dunajcem w powiecie nowotarskim po polskiej stronie granicy państwowej;
  2. Grupa środkowa (pienińsko-magurska)– w powiecie starowiejskim po stronie słowackiej;
  3. Grupa południowo-wschodnia (nadpopradzka) – w powiatach kieżmarskim i starolubowelskim po stronie słowackiej. W obrębie tej grupy można jeszcze wyróżnić trzy podgrupy:
  1. podgrupa tatrzańsko-magurska – do której zaliczamy trzy wsie, o wyraźnych wpływach podhalańskich (Żdiar, Jaworzyna, Lendak),
  2. podgrupa pograniczna północno-wschodnia (Pilchów, Kacze),
  3. podgrupa centralna kieżmarsko-lubowelska. (Bubak 1986: 234fBubak: 234f / komentarz/comment/r /
    Bubak, Józef 1986. „Polskie gwary spiskie”, w: Zbigniew Biały (red.) Polski Spisz. Jedność kultury ludowej i jej historyczne uwarunkowania. Środowisko naturalne – warunki gospodarowania. Antropologia. Gwary, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego DCCCXI, Prace Etnograficzne, Zeszyt 22, Studia Spiskie nr 1. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego.
    )
Wg dialektologii słowackiej gwary spiskie należą do grupy dialektów wschodnich języka słowackiego.


Szablon pobrany ze strony o dialektach słowackich: http://slovake.eu/en/intro/language/dialects

Mapa dialektów słowackich – gwary spiskie (23), kolejno w: a) Lucvinie, b) Spiszu zachodnim, c) Hnilcu, d) Spiszu środkowym [3]przyp03 / komentarz/comment /
http://www.pitt.edu/~armata/dialects.htm [dostęp: 26.09.2012 r.]



Przerysowane przez Joe Armata z: Atlas slovenskeho jazyka - Stolc, Jozef (red.) 1968. Bratislava: Slovak Academy of Sciences (źródło: http://www.pitt.edu/~armata/dialects.htm).

Najbardziej wyróżniającą, fonetyczną cechą spiską jest zamiana końcowego [-ch] na [-f], stąd: w nogaf 'nogach', daf  'dach', grof 'groch' czy chodziyłef po wysokif goraf 'chodziłem po wysokich górach'. Od strony morfologicznej wyróżnia się końcówka -my, -me dla pierwszej osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego, którą można zaobserwować w Niedzicy: idyme, jadyme 'idziemy, jedziemy', ale już nie w sąsiednim Kacwinie.
Gwary spiskie podlegały wpływom głównie słowackim, ukraińsko-słowackim, ukraińskim i niemieckim (Sobierajski 1966: 84–88Sobierajski 1966: 84–88 / komentarz/comment/r /
Sobierajski, Zenon 1966. Atlas polskich gwar spiskich. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
; Bubak 1986: 242ffBubak 1986: 242ff / komentarz/comment/r /
Bubak, Józef 1986. „Polskie gwary spiskie”, w: Zbigniew Biały (red.) Polski Spisz. Jedność kultury i jej historyczne uwarunkowania. Środowisko naturalne – warunki gospodarowania. Antropologia. Gwary, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego DCCCXI, Prace Etnograficzne, Zeszyt 22, Studia Spiskie nr 1. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego.
).
Wyrazy pochodzące z języka słowackiego to na przykład: cisło ‘numer’, topanki ‘obuwie, sandały’, naozoj ‘naprawdę’, cudok ‘dziwak’ (zapożyczone w drugiej połowie XIX w.  i na początku XX w.). Niektóre słowakizmy już zanikły – choćby: popka ‘lalka’, bicygiel  ‘rower’, sierblik ‘nocnik’,  pularysek ‘portfel’, kociar ‘wózek dziecięcy’.
Z madziaryzmów można wymienić: lawor ‘miednica’ (węg. láwor), galer ‘kołnierz’ (węg. galler), kiefa ‘szczotka do podłogi’ (węg. kefe ‘szczotka’).
Gwara spiska posiada też bardzo liczne germanizmy: hantlagier ‘pomocnik murarza’ (niem. der Handlanger), waserwoga ‘poziomica budowlana’ (niem. die Wasserwaage), śtok ‘dom piętrowy, piętro’ (niem. der Stock), biglajz ‘żelazko’ (niem. das Bügeleisen), śtikieraj ‘ozdobna, bawełniana koronka’ (niem. die Stickerei), śtof ‘cienka wełenka na ubrania’ (niem. der Stoff),  śnuptylka ‘chusteczka do nosa’ (niem. das Schnupftuch), holstuf ‘szalik’ (niem. das Halstuch) [4].przyp04 / komentarz/comment /
http://www.lapszenizne.pl/index.php?module=CMpro&func=viewpage&pageid=7 [dostęp 31.10.2012 r.]

Poszczególne gwary spiskie różnią się od siebie przede wszystkim pod kątem leksykalnym, ale także fonologicznym czy morfologicznym. Przykładowe różnice między trzema grupami gwar kontrastuje Sobierajski (1966: 80fSobierajski 1966: 80f / komentarz/comment/r /
Sobierajski, Zenon 1966. Atlas polskich gwar spiskich. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
):





Przykładowa mapka pokazująca dystrybucję zróżnicowania ostatniej (siedemnastej) cechy w poszczególnych odmianach gwary spiskiej (formy męskoosobowej i żeńsko-rzeczowej czasu przeszłego) (Sobierajski 1963: 329Sobierajski 1963: 329 / komentarz/comment/r /
Sobierajski, Zenon 1963. „Z morfologicznych wpływów słowackich na polskie gwary spiskie”, w: Z polskich studiów slawistycznych. Warszawa: PWN.
):